• MP3

    Zamiq - Geri Verermi EXCLUSİVE!
    Zamiq Hüseynovun ifasında yep-yeni mahnı "Geri Verərmi".

    Xəbərə keç

  • MP3

    Leyla Ramazanli - Goy Qursagi
    Leyla Ramazanlının ifasında yep-yeni ritmik mahnı "Göy Qurşağı".

    Xəbərə keç

  • MP3

    Lamiye - Biterse Bitsin EXCLUSİVE!
    Lamiyə Novruzovanın ifasında yep-yeni mahnı "Bitərsə bitsin".

    Xəbərə keç

  • MP3

    Gulay Zeynalova - Yandim Aman EXCLUSIVE!
    Gülay Zeynalovanın ifasında yep-yeni mahnı "Yandım Aman" .

    Xəbərə keç

  • MP3

    Gulay Zeynalova - Olmaliydin Olmadin EXCLUSIVE!
    Gülay Zeynalovanın ifasında yep-yeni mahnı "Olmalıydın olmadın" .

    Xəbərə keç

Novruz Bayrami Bölmə:Maraqlı
Müəllif: idrak | Tarix: 9 Mart 2010 | Baxış sayı: (4819)  

Novruz Bayrami



BAHAR-ISTER BAYRAMI, YOXSA NOVRUZ BAYRAMI?
Tariyel Azerturk
Neçe illerdir ki, Azerbaycan alimleri, yaziçilari, shairleri, muellimleri, bir sozle, olkenin ictimai fikir dushuncesi Bahar (Novruz) bayraminin koklerini arayir, onun haradan rishelendiyini tapmaga sey gosterir. O heç cure barisha bilmir ki, biz bu ezeli ve dunyevi bayrami farslardan ve yaxud ereblerin zorla Azerbaycana getirdikleri İslamdan iqtibas etmishik. Bu sahedeki daima oyaq olan qan yaddashimiz elimizde faktlarin olmamasi zemininde bele “iqtibasla” barisha bilmir. Bununla bele, o (qanyaddashi) ozunun shuuralti pulsasiyasi ile uzaq tariximizi zaman zaman bize xatirlatsa da, onu oldugu kimi tam berpa ede bilmir. Amneziyami (yaddashi itirmemi) mane olur? Yeqin ki. Amneziyaya sebeb nedir? Helelik bize bizi oz yazili ve kahkeshanli tariximizden ayiran kataklizmin sebebleri aydin deyil. Men “yazili tariximiz” deyende, Sibir-Altay-Orxon-Yenisey Turk runi yazilarini nezerde tutmuram. Halbuki Azerbaycan shuurunda Sibir-Altay-Orta Asiya qutbu dominantliq teshkil edir. Quvvetli imperiya siyasetlerinin tesiri fonunda uydurlmush, azdirilmish, alçaldilmish Azerbaycan ve ya Azerbaycan turklerinin tarixini u qutb ile baglayan alimlerimiz hele ki, çox- çoxdur. “Yazili tariximiz” deyende, men, yazili sesimizin Babilandan geldiyi faktini nezerde tuturam. Feqet bu guney-bati qutbu de yanlish olaraq xeyalda “Shumer” assosasiyasini toredir. Lakin yuxarida dediyim kahkeshanli tarixi yaradan xalqin adi qetiyyen “Shumer” olmayib. Tarixde bu adda xalq olmayib! Menasi da turkce olan Babilanda [Baba- baba - patriarx, il-el, xalq, an-mekan - (Baba (Patriarx) elin mekani)] ilk yazini keshf etmish xalq ozunu ele Turuk de adlandirirdi. Gil yazilardan etdiyim yuzlerle tercume subut edir ki, evvela, onlarin dili temiz Azerbaycan turkcesincedir, ikincisi, u yazilari gil lovhelere qazimish xalq ozunu Turuk (Turk) de adlandirirdi. Sadece, yeni uydurulmush tercumeler eski yazilarda helelik rast geldiyimiz butun yashari xalqlarin (Assir, Elam, Ete (Hetit). Ereb, Turk; sheherlerin (Babilanin paytaxti olmush Ur-Nammu, Baki, İribuni, Eher, Haldi, Hemmedan) adlarina bir novu mehel qoymur, “etinasizliq” ederek onlara tamamile mentiqsiz don geydirirler. Bizim olan uzaq eks-sedali hemen tarixde Shemsi Eded Abi adli dogma yazarimizin boyuk bir poemasinin metni tam açilib ve o orada bir neçe defe Turk (Turuk) adini çekir. Mes., onlardan birinde deyilir:
“Shakadu, uni-ishi shunu ana seriye, Tatru dammak av ilemez Turuku ki, Qadum, nishe shunu, tatru damma!” –
Yeni turk zarafat sevendi, ishi-gucu bunu ona serimekdir (dolamaqdir), Tatru* danmaq ev elemez turuku, (turke bash ucaligi getirmez), Qadasi, bunu unutma-tatri danma.” *Qedimlerde turkler gelme ereb ve farslari “tatr” adlandirirdilar. Beli, temiz Azerbaycan turk lehcesinde danishan bu gunku İraq turkleri - Kerkuk turkmenlerinin birbasha ecdadlari olmush hemen Babilan turkleri iki esas allaha inam getirirdiler. Onlardan biri ildirim ve zelzele allahi sayilan Marduk idi. Esas meqsedden uzaq dushsek de, ulularimizin qudretine inandiqilari vacib allahlardan biri ile oxuculari qisa da olsa tanish etmek, dushunurem xeyirxah ishdir. İlk baxishda heç bir mena vemeyen ad iki azerbaycan sozunun birleshmesidir. Merd uk, yeni merd ox. Babilan (İrak) kimi, ele Azerbaycan kimi de qizmar, quru tebieti ile ferqlenen mehsuldar torpaqli bir yerde yagishin ne demek oldugunu izah etmeye ehtiyac yoxdur. Bu menada goyde çaxan ildirima ulu ecdadlar yerlere ruzi menbeyi nur yagishi gonderen ildirim çaxmasini merd ox adlandirmish ve ona – heyat remzi kimi iman beslemishler. Ona daima ehtiyac duymushlar. Merduk barede gil yazilarda çoxlu melumatlar var. İrakin Sippur adli yerden tapilmish bir gil lovhedeki yazi Bagdad alimi Al-Ravi terefinden sehv olaraq “Merduka himn” kimi tercume edilib, esas movzu menasiz soz yiginina çevrilse de, metn eslinde “Ete (Hetit) elinde” vulkan puskurmesinden behs edir. Metnin uçuncu setrinde deyilir:
“Ete el enin ki, Merduk luzim urur.”
Hetit eli inildeyir ki, Merduk luzum gorur. Enin – Anadolu turkcesinde inildemek, zarildamaq, guruldamaq demekdir. Metn vulkan puskurmesinin gozel elm dilde çox boyuk boyalarla tesvirine hesr edilib. Bu xettin ozu qetiyyetle Merdukun İldirim allahindan bashqa, hem de vulkan puskurmesi ve yeqin ki, zelzele allahi da olmasina delalet edir. Eslinde bu yazida biz Bahar bayrami ile bagli ecdadlarin inam besledikleri diger İlaheden sohbet acmaq niyyetindeyik. Bu, mehebbet, sevgi, bolluq ve bahar ilahesi sayilan İsterdir. Bezen anu gil lovhelerden İshtar kimi oxuyurlar. Sehvdir. Anun esil adi bizim sevgi ve mehebbet sozlerinin feil formasi olan İsterdir ve butun dunyada anu İster kimi de taniyirlar. İngilisce “Easter” yazilib “İster” kimi de teleffuz edilir. İster kimdir? Xristianlarin nezerinde İster ilahe deyil. A sadece, çarmixa çekilmish İsa peygemberin Yeruselimdeki magarada qoyulmush meyitinin qefilden goylere çekilmesinden sonra istifadeye girmish qedim ilahi anlayishdir. Peygemberin “Dirilme”sine, “Yeniden dogulma”sina bir novu sinonim kimi ishledilir. Xristianlar peygemberlerinin dirilib magaradan yoxa çixmasi mocuzesini onun Allahin yanina yukselmesi gunu kimi bayram edir ve hemen gunu “İsterin mubarek!” (Yeniden dogushun Mubarek! deyib bir-birini tebrik edirler. Rusiyada ise hemen gun bildiyiniz kimi, Pasxa bayrami adi altinda tenteneli shekilde qeyd olunur. Amerikada “Resurraction Day” (Rezurrekshn dey-“Dirilme gunu”) kimi kilselerde xususi vurgulanir. Resmi edebiyyatin yazdigina gore ise, “Easter (İster) yeniden dogulma, yeniden dirilme vaxtidir. O, İsa Peygemberden de qabaq budperestler* terefinden beraberlik (Bahar gece-gunduz beraberliyi (ing. Equinox-ekinaks) gunu kimi qeyd edilirdi. Bununla insanlar Bahara ”Xosh geldin!” deyir, onu salamlayirdilar”. Gorunduyu kimi, uzaq babalarimizin Mehebbet, Bolluq ve Bahar İlahesi İster, “Yeniden dogulma”, “Yeniden dirilme” mefhumlari ile, yeni bilvasite “beraberlik” kimi tebiet hadisesi ile eyni mena yuku dashiyir. Biz bir anin, lehzenin ifadesi uçun ishledilen “Gece ile gunduzun beraberliyi” çoxsozluyunu ingilis dilindeki “ekinaks” kimi vahid bir sozle nece evez ede bilerik? Mene ele gelir ki, burada ulularimizin komeyine muraciet etmeliyik. Zennimce onlar “ekinaks”-i “İster” kimi yegane sozle ifade edirdiler. Ve biz de bu gun “sutka” yerine, qani ve cani ile turk sozu olan “guntun” (tun-qedim turkce gece demekdir, bizde indi qaranligin sinonimi kimi “tunluk” sheklinde qalib) kimi, “İsteri” de qaytarib astronomik termin sheklinde de, meishet sozu kimi de ishlede bilerik. Astronomik termin kimi “İster” (termin menimdir–TA), yeni “ekvinaks” nedir? Bu, astronomik vahid olub, zamanin ele bir anini (gununu yox) ifade edir ki, hemin anda Guneshin merkezi Yer orbitinin tam ustunden birbasha mushahide edilir. Bu an her il Martin 20-ne (“Bahar İsteri”-termin menimdir-TA) ve Sentyabrin 23-ne (“Payiz İsteri”- termin menimdir-TA) tesaduf edir. Bize ele gelmesin ki, ecdadlarimiz biz dushunduyumuz qeder avam, qoy onlarin zekali ruhu bagishlasin meni bu soz uçun, abdal olublar. Xeyr! 6500 il once yashayib yaratmish ulu astronomumuz Enlil İsmenin gil lovhelerden tercume etdiyim astronomik tedqiqatlarinin neticeleri bu gunku “kosmos adamini” heyretde qoyur. Yerin kurre sheklinde oldugunu Aristotelden dord min besh yuz il once qeyd eden Enlil İsme kimi alimler Yerin Guneshle nisbi hereketini de asanliqla mushahide edir ve İster anini - Baharin gelishini tam deqiqliyi il ellere beyan edirdiler. Odur ki, Yazin, yeni Yeni ilin “Yeniden dogulmasini” paqanist (budperest)* ulularimiz xristianliqdan en azi 3-4 min il, farslardan 2500-3000 il once bayram edirdiler. İndi bizim haqqimiz yoxdur ki, Bahar-İster bayramini yeni biçilmish Novruz cildinde “farslardan iqtibas etdiyimizi” dunyaya beyan edek. Bunu elmi yolla, yazili menbeelerle daha da esaslandirmaq uçun “Yazin gelishini bayram eden “paqanistleri” “ulularimiz” adlandirmaga ne derecede haqliyiq?” sualina cavab tapmaliyiq. Onlari “ulularimiz” adlandirmaga bize inam veren haqqin adi ne? Bu cur inamin kokleri indiki resmi budperestlikden çox-çox qabaqki derinliklerden gelen yazili informasiyalardadir. Bele ki, ulularimizin Guneshe ve Oda inamlari mixi yazilarda, yene de Shemsi Eded Abi yaradiciliginda tam açiqligi ile eksini tapir:
“Shanu-tamashum vardi, eridi, Kas Ateshpuram!
U mat tama var duyami, ine Ereb hiyim ki... Vardi kaysa, Ahura dininin ulu omru!”
Hetitlerin erebler terefinden soyqirimina meruz qoyulmasini qeleme almish yazar toredilmish facie fonunda shan-shohretli hetitlerin “shani-tamashalarinin” eridiyini (ermeni quldurlarinin qelebesi fonunda bizim shan-shohretimizin 20 ildir yerlerde surunmesi kimi) yana-yana qeyd edir. Feqet fikrini pozitiv tamamlayir ve ozunun “kas” (“deniz odu”) “ateshpur” (od yandiran) oldugunu vurgulayib, od varsa, Ahura dininin omrunun de ulu, ebedi var olacagi inamini qeti beyan edir. Odun ebedi olacagi heç kesde shubhe dogurmur. Ahuranin adina gil lovhede, ozu de odla, ozunun dini ile bagli rast gelinmesi, hem de Avestadan neçe min il qabaq, hem de turk dilinde rast gelinmesi, onun farslarin (butun dunya edebiyyati Ahura-Mazda sheklinde onu farslarin od allahi hesab edir) olmadigi qenaetini tam tesdiqleyir. “Avesta haradansa Turk yazili edebiyyatindan Pehlevi diline koçurmedir” deyen bir sira Azerbaycan alimlerinin yuxarida dediyim qanyaddashlarinin funksiyativ varligindan xeber veren bu olqu danilmaz yazili heqiqetdir artiq. Onun dunyaya menim oldugu faktini beyan edecek zaman da uzaq deyil. Ulularimiz Oda inamla elbette paqanist (budperest) idiler. Hem de hemen “budperestler” İster - “Yeni Dogulma” – Bahar bayraminin __________________________________
Burada Buddaya inanan budperestlik nezerde tutulmur, vaxtile vahid Allahdan bashqa butun her sheye - agaca, daga, dasha, guneshe, oda, çaya, suya, muxtelif heyvanlara inanlar nezerde tutulur. Bu menada paqanist daha dolgun, daha deqiq seslenir.


yaradicilari idiler. Ve tarixin qanyaddashi indiki nesillerde ne qeder olezise de, helelik yasharidir ve biz, meselen, filologiya elmleri doktoru, professor Elmeddin Elibeyzade deyende ki, “Bahar bayraminin en azi on min il yashi var”, iradesi, cureti hemen yaddashin funksiativ fealliginin shuuraltinda hele de yashari oldugundan xeber verir. Gil yazilarda İsterin mehz bizim Bahar ve Bolluq İlahesi oldugu olqusu qeti tesdiq olunur. Bunsuz, indiye qeder oldugu kimi, biz hansi haqla ana yiyelik iddialari ireli sure bilerdik? Evvela, xristianliqda en azi 1500-1700 yashi olan İsterin hem İlahe kimi, hem ekvinaks kimi bizim oldugu faktini mixi yazilardan edilmish yeni tercumeler sheksiz subut edir. İkincisi, İsterin bizim oldugu delillerinin diger subutu ise xristianliqdan çox-çox qabaq shohretshiar Bahara “Xosh Geldin” deyen “budperestlerin” mehz bizim ulularimiz olduguna delalet edir. Bize qeti melum olmayan, lakin adi ve eseri indi ashkarlanan Ulu Shaire Nenemiz Bike İster barede bele deyir:
“İsteri [udar]mu nar, Bike likbi? U Ana ki, ashipa mash-mash aradir.”
Budur, burada İsterle (hem İlahe, hem astronomik beraberlikle) Bahar bayrami arasindaki duzxettli elaqe tam açiqligi ile verilir: “İsteri udarmi od, Bike qezebi (likbi), Bir Ana ki, her bayramda ev sahibine (ashipe) mash-mash ve [hem de duyu] aridir)”. Duyu, noxud, mash aritmaq, duyunu dibekde doyub çeltikden temizlemek, noxudu seherden suda qoyub lepe çixarmaq Axir Çershenbenin (İlaxirin) ve Bahar bayraminin en esas attributlaridir. Bunlarin koklerinin bu qeder derinde oldugu barede yazili metnlerden mehrum idik. Gorduyunuz kimi, biz turklerde, bu, Bike Nene dovrunden qalma adetdir. Buna ki, indi yazili qebale de var... Muasir edebiyyat yazir ki, bizim eranin II esrine qeder İster Avropa xalqlari uçun qetiyyen dini bayram deyildi. Beli, Ister-Bahar Bayrami tarixin hec bir doneminde dinle bagli olmayib. Amma oz aramizidir, sonradan yaranan dinler ayaq tutub yeriyen kimi esir etdiyi xalqalrin minillik milli bayramlarini, hec bir gucle sondurulmeyen milli enenelerini ozlerine xidmete yoneltmeye az sey gostermemishler. Çoxlarinin yadina geler ki, Sovet dovrunde Bahar bayramini da İslam dini ile elaqelendirmekle, ona yasagi asanlashdirirdilar. Dinlerin fealiyyetine son qoyulmushdu. Din yox idise, biz onun bayramini nece qeyd ede bilerdik? Eslinde Sovet-kommunist ideologiyasinda mentiq var idi. Amma İslamin ozunden en azi uc min il qabaq yaranmish Bahar bayramina oz donunu geyindirmesinde mentiq ola bilmezdi. Bununla bele, ushaq vaxtimizda anam Perizat Musaqizi İlaxiri biz balalarina “Hezreti İmam Elinin qirmizi geyinib taxta çixdigi gun” kimi teqdim edirdi. A dinçi deyildi, ancaq dovrunun dinçi mollalarindan eshitdiklerini oz biliyi kimi oz ovladlarina memuniyyetle danishirdi ve inandigi boyuk shexsin boyuk uguruna urekden sevinirdi. Halbuki Bahar Bayramina açilan qapi kimi İlaxir 7-ci esrde yashamish ve deyesen ele dogrudan da bayram gunlerinde taxta cixmish İmam Eliden min iller once oz qedim tarixini unutmush xalqimizin yuz-yuz nesillerini zaman zaman sevindirib. Ve bu Bahar sevinci yuz iller boyu Avropa xalqlarinin da milli bayrami kimi dushuncelere hakim kesilib. Di gel ki, eramizin ikinci esrinden bashlayaraq xristian missonerleri shimaldan sefere gelen (gorunur Roma imperiyasi serhedlerine) anqlo-sakson tayfalarinin bu cur “paqanist-buddist” bayramlarini gorcek, tayfalari xristanliga, bayramlarini ise dine xidmete celb edirdiler. Mesele burasindadir ki, İsa Peygemberin çarmixa çekilmesi ve sonradan dirilmesi de mehz Mart ayinin ortalarina - bu gunlere tesdauf edir. Ve bu, din missionerlerinin meqsedlerine tedricen nail olmasinda çox boyuk rol oynayib. Ele bu gun bu setirleri kompyuterde yazanda, Sietlde inanilmaz “hadise” bash verib. Gece-gunduz çalishan neheng biznes dukanlarinin hamisi baglanib. Hami istirahetdedir. Xalq vaxtile Bahar Bayrami kimi qeyd etdiyi İster bayramini artiq 1700 ildir ki, bashqa donda - İsa Peygemberin Dirildiyi gun kimi qeyd edir. Bu il (2008) hem de İsterin (Rezurrekshnin) Bahar Bayrami ile ust-uste dushmesi ile elametdardir. Çunki ikinci esrde Bizans hokmdari Konstantinden tutmush, Roma ve Katolik, Portestant hokmdarlari bu gunun yerini istedikleri mentiqle deyishdiribler. Ona gore de bir dinin içindeki muxtelif konfessiyalar İsteri ve ya Pasxani ayri-ayri vaxtlarda qeyd edirler. Bir olqu da çox maraq kesb edir. Melumdur ki, İsa Peygemberin çarmixa çekilmesi emrini veren paqanist Roma ve yerli iudeyist İzrail hakimleri, çarmixdan endirilenden sonra onu Yeruselimdeki daglardan birindeki magaraya qoydurur ve oraya uçqat gozetçi teyin edirler. Qezeble deyirler: “Ele hey tesdiq edirdin ki, sen Allahin oglusan. Dogrudan da Allahin oglusansa, qoy indi o sene komek etsin”. Peygemberin mocuzesi de ondan ibaretdir ki, bu boyda silahli esgerler terefinden goz bebeyi kimi qorunan bir magaradan tam yoxa çixa bilib. Bu ani xristianlar tebii olaraq “Peygemberin yeniden Doguldugu gun” kimi bayram edirler. Onlar inanirlar ki, o, Allahin ovaldi kimi onun oz yanina yukselmishdir. Bele bir qeyri-resmi fikir de movcuddur ki, Peygemberi magaradan çixarib onu Allahin Ershine ucaldan mehz İster İlahe olmushdur. Ve buna gore de xristianlar hemen gun “Happy Easter!” (İsterin mubarek!) deye bir-birini tebrik edir. İster qedim “shumerlerin” Mehebbet Ilahesi idi ve vaxtile ana demek olar ki, butun sherq xalqlari secde qiliblar. Bu baredeki fikirlerimi bax belece - missionerlik moizeleri ile meni xristianliga celb etmek isteyen ABSH kilse xadimlerine bildirende teeccubden çiyinlerini çekir ve mene yonelmish fikirlerinden vaz keçirdiler.. İster bizde unudulub. Anu biz ozumuzunku saymiriq. Çox desek de ki, shumerler bizim ulularimizdir, heç mixi yazilara da sahib durmuruq. Dura bilmirik. Amma bizsiz de İsterimiz yashayir. Feqet xristian dunyasinda bizsiz yashayir. Heç kime belli deyil ki, a eslinde bizim ulularin Bahar, Bolluq ve Mehebbet İlahesi olub. Bes bu nece bash verib ki, sahibleri terefinden unudulmush İlahe bashqa yad bir dunyada oz yashamini davam etdirir? Suala cavab vermek uçun, gerekdir yeniden tarixin qaranliq derinliklerine bash vuraq. Eslinde xristian, butovlukde ise Avropa edebiyyati İster enenelerinin xristianliqdan qabaqki dovrlere gedib çixdigini etiraf etse de, İster sozunun haradan geldiyini, hansi menbeeden alindigini tam teyin ede bilmir. Hami onu (sozu) yehudilerinki sayir. Halbuki mixi yazilardan tercumeler dogru olmasa da, her halda “shumerlerin” “İshtar” ve ya “İster” adda ilaheleri oldugunu dana bilmir. Mixi yazili menbeeler de bu gunku avropalilari İsterin haradan yarandigini anlamaga imkan vermir gorunur. Bunun uçun Avropa yazili edebiyyati 8-ci esr İngiltere alimi St. Bedeye istinad edir. Onun gumanina gore, İster, teutonik, yeni anqlo-sakson ve ya protogerman mensheli olub, onlarda da yaz ve bolluq ilahesi sayilan ve ingilis dilinde de yashari olan Ostern ve ya Eastre-den gelir. Lakin ozunun bu gunku xristian adet-eneneleri ile İsterin sherqden geldiyi qeti shubhe dogurmur. Ve teutoniklerin (qedim protogermanlarin) de kiminse vasitesile anu “shumerlerden” iqtibas etdiklerine de shubhe yoxdur. Bu baximdan onun (u adda bayramin) yehudilerin Pesax festivali ile bagli oldugunu iddia eden tedqiqatçilar da var. Pesax bayrami indi Avropanin bezi xiristian olkelerinde yene de Peygemberin yeniden dirildiyini genish qeyd eden Pasxa Bayrami kimi meshhurdur. Çunki yuxarida deyildiyi kimi, vaxtile Avropada hem de İster adlanan Bahar tebiet bayrami 1700 il once İsa Peygemberin Yeniden Doguldugu (Dirilidyi) gune xidmet uçun deyishdirilib. Yeni gosterilen iri zaman kesiyinden once, Avropa da her il Martin 21-ni eynen ulularimizdaki kimi “İster-Bahar” bayrami sheklinde kutlevi qeyd edirmishler. Ve buradan da Bahar bayraminin bizdeki indiki atributlarinin çoxu indiye qeder de demek olar butun Avropa xalqlarinda movcuddur. Amma onlar (attributlar) onlarin hamisinda Pasxa Bayramina, yeni dini bayrama xidmet edir. Atributlar ayrica genish movzudur. Amerikaya teze koç etdiyim illerde oxudugum bir kitabda bir çox Avropa xalqlarinin İster adet-eneneleri ile tanish olanda, teeccubden donub qalmishdim: “Bunlar ki, bizim “Novruzla” ust-uste dushur” heyretinde buxovlanmishdim. Ve bu meqalenin rusheymi o zaman yaranmish, “Axi bu qeder oxsharliqlar haradan?” deye onlarin kokunu aramaq fikri cucermishdi. Lakin onda gil metnlerin tercumesi ile meshgul deyildim ve İsterle de tanishligim yox idi. Babilandaki ulularimizin İsteri ile onlara qonshu olmush yehudilerin Pesaxi arasinda ne kimi fiziki elaqeler ola bilerdi? Pesax (ingilisce Passover-pesovr) yehudilerin Yegipet fironlarinin qul esirliyinden xilas olub İzraile kutlevi koçu sherefine verilmish boyuk ziyafete deyilir. Bu, u dovrden indi Yehudi teqviminde 8 gunluk bayram teki xususi teqdim olunur. Ondan once Babilanda yashayan ve ilk yazinin esasini qoymush ulu turkler (shumerler) İster bayramini-Bahar bayramini -Yeni dogan Yeni il bayramini kutlevi meclislerle, kutlevi shenliklerle qeyd edirdiler. Shubhesiz, İsteri xristian dunyasina, xristian bayrami kimi getirenler qedim İzrailde İsa Peygembere ilkin inam besleyib, onun emekdashlarina çevrilerek, muellimlerinin ideyalarini davam etdiren ve Roma ve Bizans imperiyalari vasitesile Avropaya yayan ilk xristian yehudiler olub. Qedim yehudilerin ise Babil “shumerlerinden” saysiz iqtibaslari baredeki saysiz deliller meshhur Amerika deshifreçi shumershunas alimi professor, yehudi mensheli Samuel Noy (Nuh) Kramerin eserlerinde oz eksini genish tapib. Babilana qonshu olmush ve hetta yazilana gore Babilan yanindaki Haldey olkesinde yashamish sami dilli xalqlarin sivil “shumerlerle” elaqesi qaçilmz idi. Bu da danilmaz faktdir. “Shumer” dastan, epos, poeziya, memarliq, texnika, din ve adet-enenelerinin yehudilere, ereblere, elamlara, arameylere, assirlere, sonradan orani zebt etmish (Kir ve Dara dovrlerinde) farslara keçmesi tebii idi. Ona gore de İster indi hem Avropa dunyasinin, hem fars dunyasinin (Novruz adi altinda) bir kokden goyermish sherikli bayraminin taci rolunda çixish edir. İncilin qeydler bolmesinde oxuyuruq: ”Yehudilerin Yegipet esirliyinden xilas olduqlari dovrden İncilde muqeddes il Baharin Aviv adlanan ayindan bashlayir. Aviv -“yetishen sunbul ayi” demekdir. O, Bahar tarazligi ve arpanin biçilme ayi idi. Sonralar o Nisan adlanmaga bashladi. Ay butovleshmesine tesaduf eden bu ayin 14-cu gunu onlar PasxanС‹ (Pesaxi-TA) bayram kimi qeyd edirdiler.” (Библейский календарь, Библия РєРЅРёРіРё священного писания Ветхого Рё РќРѕРІРѕРіРѕ завета, Р РѕСЃСЃРёР№СЃРєРѕРµ Библейское Общество, РњРѕСЃРєРІР°, 1999, СЃ.1002, РЅР° СЂСѓСЃСЃРєРѕРј). Gorunduyu kimi, yehudiler Hanaanaya qayidtiqdan sonra Pесах bayramlarini da her il Aviv (Mart) ayinin İster gununde qeyd etmeye bashlayir. Bu ishde Nebuhednezer dovrunden uzun iller Babilonda yashayib yerli ehalinin adet-enenesinden mueyyen iqtibaslar etmish ve eramizdan evvel 5-ci esrde oradaki esirlikden qayitmish yehudilerin rolu yeqin ki, az deyil idi. Amma bu ayrica tedqiqat teleb edir. Vaxtile “Xalq Cebhesi” qezetinde Bakinin Dagustu parkinda bosh qalmish yerde İsterin heykelinin qoyulmasi teklifini vermishdim. Ulularimizin min illerle inam besleyib tapindiqlari gozel qadin İsterin bir elinde meshel, u biri elinde keserli qilinc tutmush qudretli qoshaqanadli abidesi goydelenli sheheri butun ezemeti ile tamamlayardi. Bizim İstere sahib çixmagimiz Bahar bayramina sahib çixmagimiz demekdir. Kokumuze, koverimize sahib çixmaq demekdir. Butun var olan tarixi erefesinde ikinci defedir ki, Azerbaycanin kiçik bir hissesinde musteqil dovlet yarada bilmek xoshbextliyi nesib olub bu xalqa. İndi tariximiz boyu qonshularin elimizden aldiqlari butun maddi-menevi servetlerimizin geri alinib, onlara sahib durmagimizin vaxtidir. Biz tekce metbeximizin nemetlerini, musiqimizin incilerini, xalçaçiliq numunelerini yadlarin oz dede mallari kimi menimsedikleri agrili-acili faktlarininmi qarshisinda lal-kariq? Yox. Bu hele harasidir. Dunyada ilkin yazi sistemimiz de uydurma shumerlerin, akkadlarin, urartularin adlarina çixilir, bunun sayesinde dilimizden heç tarixde olmamish xalqlara yalançi diller de duzeldilir. Onlara qrammatikalar yazilir. Vaxtile Hemmedandan Derbende, Gumruden Bakiya kimi uzanmish torpaqlarimiz param-parça edilir, yagmalanir. İster-Bahar bayramimiz Novruz adi ile farslashdirilir. Biz ozumuz “iqtibasçi” (gorub-goturen) seviyyesine endirilirik. Bu faciedir. Diri ola-ola elu sayilmaq faciesi... Bu yaxinlarda internet vasitesile bir qrup Azerbaycan dilçi aliminin Azerbaycan TV1-de dilimiz baresindeki çixishlarina baxirdim. Aparici sonda fexrle qeyd etdi ki, vaxtile dilimiz Zaqafqaziyada xalqlararasi unsiyyet dili funkisyasina malik olub. Ve bunun uçun bir sira bize melum rus meshhurlarinin dilimiz baresindeki fikirlerine istinad etdi. O deyirdi ki, biz dilimizin yene de bu funkisyasini ozune qaytarmaliyiq. Sorushmaq iserdim ondan, nece? “Bir zaman yuxarida dediyim mekanda azerbaycan turkleri at çapib, qilinc oynadirdilar. Ona gore de, qalan kiçiksayli xalqlar da onlarin dilinden istifade etmek mecburiyyetinde qalirdi. İndi eger Azerbaycan turkunun mekani sixishdirilib Kur-Araz-Samur sahillerine direnibse, onun dili kime lazimdir?” demek isterdim hemen alime. Dunen on beshden çox ayri-ayri qedim milletlerin az qala ana diline çevrilmek statusu qazanmish rus dilinin indiki statusu ne? Bax ecdadlarimizin Od inamini Ahura ile birge Avestaya koçuren daralar İsterimizi – “Yeniden Dogulmani” da ozleri uçun Yeni ilin ilk gunu kimi qebul ederek, ona ozlerinin Nou Ruz (Yeni Gun) adini veribler. Yeni Yeniden Dogumu nece var elece de saxlamish, Ulu bayramimizi da onun butun atributlari ile de menimsemishler. İndi bele çixir ki, onlar bizi deyil, biz onlari yamsilayiriq. Son 15 ilde ata-baba yurd yerimiz Qerbi Azerbaycanda, indiki Ermenistanda ve zebt olunmush torpqlarimizda, Bunturklerin bizim eradan once yadellilere qarshi doyushe atildiqlari dede yurdumuz Borçalida ve bu gun var olan Guney Azerbaycaninda neçe min yer adlarimiz deyishdirilmish, xeriteden silinmish u yerlerdeki tariximiz kokunden qoparilib atilmishdir? Bununla bele, bele çixir ki, yene de gunahkar bizik. Guya u yerlere “sonradan gelen bizler yer adlarini da ermeniceden, farscadan, gurcuceden turkleshdirmishik”. İndi onlar edaleti berpa edirler. Bu sonsuz aci gulushlere, irad ve teqiblere son qoyulsun deye, biz oz tariximizi arayib, axtarib, oyunmeden, sebirle ortaya qoymaliyiq. Buna uzun iller lazim gelse de, sonda udan esil heqiqet, tarixi koklere malik edalet olacaq! Ayrica bir dovlet oldugumuz bu qisa muddetin tecrubesi subut edir ki, hansi saheye dovlet qaygisi gosterilirse, ora pardaxlanir, çiçeklenir, xalqin umumi milli malina çevrilir. Dunya ictimaiyyeti de evvel-axir dovletin ortaya qoydugu ve xalq terefinden beyenilen bu cur meyillerle (tendensiyalarla) ve onlarin neticeleri ile razilashir. Ele Bahar bayramina dovlet qaygisi, dovlet serencamlari tekce xalqin oz bayramini qorxmadan, çekinmeden yuksek seviyyede açiqca keçirmesine deyil, hem de milletin ozunuderkine, onun oz dovleti etrafinda daha six birleshmesine xidmet gosteren en guclu amillerdir. Bakida yashayan ve uzun muddetdir xeste yatan shaire bacim Tinatin Veliqizinin Bahar bayramini bu gunlerde telefonla tebrik etdim (2008). Anun mene dediyi cavab sozleri bu gunku Bahar heqiqetlerini, milli oyanishi eks etdirir: “Eleedi millet indi alir-satir, haminin qazanci, evi-eshiyi, eysh-ishreti, çoxmertebeli imaretleri, vari, dovleti!.. Ge bir gor neleer var eee... Neler eleyleer eee... Bayram gunlerinde ele qesheng, ele ferehle, ateshfeshanliqla, ucu goylere direnen odla-ocaqla millet ozunun bayramin keçirir ki... İki goz gerek baxmaga... Hami bir agizdan Azerbaycana, xalqa, millete, dovlete oz sonsuz sevgisini bildirir. Evveller bele sheyler olardi heç?! Millet qorxusundan sesin çixarmirdi, xalq elu qula çevrilmishdi”. Son 15 ilde Bakinin butun movcudlugu dovrundekinden çox nezere çarpan tereqqisini Bakiya iki il onceki sefer zamani oz gozleri ile gormush bir amerikali kimi ana tam inaniram. Duz soze ne deyesen. Bahar-İster Bayramimizi ozumuzunkuleshdirmek yolundaki fealiyyetimizi yarimçiq dayandirmaga haqqimiz yoxdur.
Qeyd: Meqalede ishledilen “ana”, “anu”, “anun” ve s. “Ecdad” (Sietl, 1996) ve “Mixi yazili Aeri Turk dilinin qrammatikasi” (Sietl, 2004) kitablarinda Azerbaycan turk dili uçun teklif etdiyim qadin cins evezliyidir. “U” ise “O” evezinde ishledilmesi mumkun sayilan ishare evezliyidir. Bunlar mixi yazilardan etdiyim tercumeler sayesinde geldiyim neticelerdir. Feqet 12 ildir ozumden bashqa heç kim tetbiq etmir.
[font=System][/font]


Bəyənənlər (1): ReLigious_GirL.

 (səs sayı: 1)
 Şərhlər (6) Çap etmək

Oxşar xəbərlər

  • Ölkəmizdə Novruz bayramı qeyd edilir
  • Rap raqqında hər şey
  • Hindistanda bahar bayramı necə keçirilir?
  • Novruz Bayramızınız Mübarək!
  • Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
    		•
    #6 :: Müəllif: Gulush_bdu :: 9 Mart 2010 23:08


    Xəbərlər: 169
    Şərhlər: 2414
    Usaqlar mene NOVRUZ FALLARI lazimdi ee. Kimse yerlesdire biler? Xahish eleyirem

    ---------------
    #5 :: Müəllif: 2012 :: 9 Mart 2010 22:19


    Xəbərlər: 512
    Şərhlər: 2445
    Bu qeder yazini oxumaq olar.. Yene de tewekkur.. prikol2


    #4 :: Müəllif: Miss_Mid :: 9 Mart 2010 22:07


    Xəbərlər: 391
    Şərhlər: 3229
    Hec neye heves qalmayib...Men bayram filan qeyd etmeyecem...


    #3 :: Müəllif: ReLigious_GirL :: 9 Mart 2010 20:09


    Xəbərlər: 0
    Şərhlər: 738
    Chooox sag ol.... bravo


    #2 :: Müəllif: MANGA :: 9 Mart 2010 17:48


    Xəbərlər: 305
    Şərhlər: 4260
    Sitat: Start
    Cooox sagol xebere gore, inwaallah bu Bahar hamimizin omrune temizlik, safliq getirer

    Amin
    #1 :: Müəllif: STaRT :: 9 Mart 2010 17:23


    Xəbərlər: 284
    Şərhlər: 3206
    Cooox sagol xebere gore, inwaallah bu Bahar hamimizin omrune temizlik, safliq getirer
     bravo


    Məlumat
    "Qonaq" kimi daxil olan ziyarətçilər saytda rəylərin bildirə bilməzlər.Zəhmət olmasa qeydiyyatdan keçin və ya öz hesabınızla sayta daxil olun!
    Ana səhifə
    mp3.Mid.az
    forum.Mid.az
    m.Mid.az
    wap.Mid.az